Film Çözümlemeleri (5): ‘Göz’ (2008) Üstüne...

Dr. Ulaþ Baþar Gezgin, 05.10.2009
E-posta:
Aðsayfasý: http://ulas.teori.org 

- Bu yazý, tatkaçýrýcý/ oyunbozan (spoiler) içermektedir. Bu yazýnýn izit (film) izlenmeden önce okunmamasý önerilir.-

Göz (The Eye, 2008; 2002 yapýmý Doðu Asya izitinden uyarlama) iziti, ben-diliyle baþlayýp o-diline geçiyor. Eþkonuþmalar geri tasarda; çünkü kýzýn görme engelliliðinin gösterilmesi, izleyiciye, sözcüklerin anlatacaðýndan daha çok bilgi ve duygu veriyor. Ýzitin açký sözleri, ölülerle konuþma, geleceði görme ve görme engellilik. Anlatýnýn ana çatýþmasý, baþkiþiyle ölüler ve baþkiþiyle ona inanmayanlar arasýnda.

Ýzitte kullanýlan olay örgüleri þunlar:

- Bilmece örgüsü
Ýzitin ana örgüsü, bilmece örgüsü. Bu örgünün ana öðesi, þu iki soru: “Kýz, neden hep ölüleri görüyor? Bu sorunu çözmek için ne yapmalý?” Doruklar, alt-bilmecelerin sorularýyla ve gelen yanýtlarla geliþiyor. Her dorukta, sýrrý çözmek için yeni bilgiler ekleniyor. Bu, heyecan ve merak öðelerini hep güçlü tutuyor.

- Kurtarma örgüsü
Gözü veren kýz (Ana), iþçileri; baþkiþi, yoldakileri, yanarak ölmekten kurtarmaya çalýþýyor. Gözü verenin, kurtarýlacak kiþilerin en azýndan ikisiyle kan baðý var (anne ve baba); ancak, baþkiþinin kurtarmaya çalýþtýðý yolcularla aralarýnda bir kanbaðý yok. Trafik kazasýnda kurtarýlacaklardan biri, baþkiþinin yanýndaki saðaltman  (doktor) olsaydý, bu sahne daha inandýrýcý ve duygusal olacaktý. Böylece, kýzýn ölüleri gördüðüne baþta inanmayan saðaltman, kýz tarafýndan kurtarýlmýþ olacaktý. Bu iki dorukta, ‘ha kurtarýldý ha kurtarýlacak’  anlarý fazla olmadýðýndan, heyecan öðesi zayýf.

- Arayýþ örgüsü
Baþkiþiyi arayýþa iten, gözünün açýlmasýndan sonra ölüleri görmesi. Baþkiþi, rahat uyku uyumasýný ve günlük yaþamýný olaðan bir biçimde sürdürebilmesini saðlayacak çözümü arýyor. Baþkiþinin eþlikçisi, saðaltman. Baþkiþinin eþlikçi olmayan yardýmcýlarý, hastanede ölen çocuk ve aynada gördüðü kýz. Arayýþýn sonunda, baþkiþideki deðiþiklik verilmiyor; bu bölüm, zayýf kalýyor. Ama en azýndan, görme engelli olarak kalmayý yeðlemesi gibi büyük bir deðiþim var. Anlatý sonunda, bulduðu, aradýðýný bile bilmediði bir þey. Bu, meraký arttýrýyor.

- Kovalama örgüsü
Baþkiþi, gözü açýldýktan sonra, sürekli olarak ölülerden kaçýyor. ‘Ha yakalandý ha yakalanacak’ sahneleri bolca. Bu nedenle, gerilim, dorukta.

- Baþkalaþým örgüsü
Baþkiþi, görme engelliyken, geleceði görme yetisi kazanýyor. Baþkiþi, neden baþkalaþtýðýný bilmiyor ve bu baþkalaþmadan hoþnut deðil. Bu bilmezlik ve hoþnutsuzluk, anlatýnýn belkemiðini oluþturuyor. Geri dönüþümü saðlayan, kazada gözlerine cam batmasý. Ama bunun yerine, geri dönüþüm, sevgiyle, ilaçla, büyüyle vb. olabilirdi; böylece, sonuç da deðiþebilirdi. Örneðin, baþkiþi, bilimcilerin þarlatan olarak deðerlendirip ciddiye almadýklarý bir ilaççýya gidebilirdi. Ýlaççý, daha önce de benzeri sorunlarý olan hastalarla karþýlaþmýþ olabilirdi. Hatta geleceði görenler, biraraya gelip üstün-kahramanlýk türünden maceralara atýlabilirdi. Ancak, bu izitte, baþkalaþým örgüsü, bilmece örgüsünden daha önemli olmadýðý için, baþkalaþýmýn alt-öðeleri iþlenmiyor. Zaten, bir gerilim izitinde, bunlarýn iþlenmemesi, en doðrusu. Az önce belirtildiði gibi, baþkiþinin baþkalaþmýþ durumu, cam kýrýklarýyla sona eriyor. Baþkalaþmýþ olarak sonsuza dek kalabilirdi; baþkalaþmýþ olmaktan hoþnut olmayý öðrenebilirdi ya da ölebilirdi.

Ýzitin doruklarý/ 3. sayfalarý þunlar:
1) Görme engelli kýz, saðaltma iþleminden sonra görebilecek mi?
2) Kýzýn saðaltma iþlemi sonrasýnda gördüðü görüntülerin sýrrý ne?
3) Kýzý düþünde uyandýranýn sýrrý ne?
4) Kýzýn kapýda gördüðü ya da gördüðünü sandýðý çocuðun sýrrý ne?
5) Kýzýn aþevinde gördüðü görüntülerin sýrrý ne?
6) Kýzýn düþünde ve düþ sonrasýnda gördüðü görüntülerin sýrrý ne?
7) Kýzýn izleç (tv) izlerken yaþadýðý olaylarýn sýrrý ne?
8) Kýzýn sokakta gördüklerinin sýrrý ne?
9) Kýzýn gördüðü yangýnýn sýrrý ne?
10) Kýzýn inerçýkarda (asansör) gördüðü adamýn ve daha sonra pencereden atladýðýný gördüðü çocuðun sýrrý ne?
11) Hastanede ölen çocuðun sýrrý ne?
12) Kýzýn aynada gördüðü yüz kimin yüzü?
13) Kýzýn inerçýkarda gördüðü kadýnýn (çocuðun anasý) sýrrý ne?
14) Kýz, aynadaki yüzün öyküsünü öðrenecek mi? (evet)
15) Gözlerini verenin sýrrý Meksika’da çözülecek mi? (evet)
16) Ölümü önceden gören (göz verici) kýzýn sorunu (dolayýsýyla baþkiþinin sorunu) çözülecek mi? (belki)
17) Trafik kazasý önlenebilecek mi? (hayýr)
18) Görünmez kaza: Bilmemkaç kiþi, yanarak can verdi!
19) Gözlerine cam giren kýz, yeniden görebilecek mi ya da görmek isteyecek mi? (hayýr)

Çözüm bölümünün ayný kentte ya da ülkede deðil de, Meksika’da geçmesi önemli; çünkü böylece, izleyiciye, açýkça belirtilmeden, düðüm bölümünden çözüm bölümüne geçildiði sezdiriliyor. Kýz ve saðaltman, böylece, Ölüler Diyarý’na gitmiþ gibi oluyorlar.

Kýzýn, çözüm bölümüne dek gördüðü ölüler, ilk baþta, birbirlerine baðlýlarmýþ gibi bir hava veriliyor; sonra, bunlarýn, kýzýn ölüleri görme gibi olaðanüstü bir özelliði olduðu bilgisini, dolaylý yoldan vermek için eklendiði anlaþýlýyor. Bu, gerilim türünde olmayan bir anlatýda yapýlsaydý; zamanýn ve kaynaklarýn boþa harcanmasýnýn bir örneði olarak deðerlendirilebilirdi; ancak, gerilimde, ölçüt, farklý: Ne kadar dolaylý anlatým olursa, gerilim de o kadar artýyor. Ýzit, kiþilik ve ortam aðýrlýklý deðil, olay aðýrlýklý. Ýzitte yaklaþýk 19 tane gerilim sahnesi var. Gerilimli olmayan tek bir doruk bile yok.

Ýzitin özdeþlik yönü, zayýf; saðaltma iþlemiyle gözü açýlan kýz, ortalama izleyicinin özdeþlik kurabileceði sýradanlýkta deðil. Bu nedenle, iziti, kendi sorunumuz gibi deðil, baþkasýnýn sorunuymuþ gibi izliyoruz. Bu izitin özdeþleþtirme yönünü güçlendirmek için, kýz, görme yetisini, çocukluðunda deðil, yakýn zamanda yitirmeli ve görme yetisini yitirdiði olay, izitin baþýnda, ayrýntýlý olarak gösterilmeli. Böylece, ortalama bir izleyici, “bu, benim de baþýma gelebilir” diyerek, iziti daha bir canla baþla izleyecekti. Bu durumda, izleyiciye, kendisi de kör olmuþ gibi gelecekti. En baþarýlý gerilim izitleri, herhangi birimiz olabilecek bir kiþinin, tek baþýnayken, herhangi birimizin hergün olabileceði bir ortamda, azar azar artan tehlike öðeleriyle donatýlmýþ izitlerdir. Tek baþýna olmak önemlidir; bu, gerilimi arttýrýr. Gerilimin bilindik bir yerde (özellikle ev ortamýnda) olmasý önemlidir; böylelikle, izleyici, “bu, benim de baþýma gelebilirdi” diyecektir. Gerilimin azar azar artmasý önemlidir; bu, heyecaný her keresinde daha da arttýrýr. Bir izitte, ayrý ayrý gerilen bir kýzýn bir de erkeðin olmasý; izitin sevilgenliðini (popülarite) arttýrýr. Böylece hem erkek hem de kadýn izleyiciler, baþkiþilerle özdeþleþebilecektir. Kýzla erkek, birlikte gerilirlerse, bu, heyecan öðesini düþürür; çünkü tek baþýna yaþanan korku, çok baþýna yaþanandan daha güçlüdür. Tek baþýnayken görülen görüntüler, gerilimi daha da arttýrýr. Göz izitinde, baþkiþi, yalnýzca kýz olduðu için, izit, erkek izleyicilerin daha az özdeþlik kurabileceði bir anlatýya sahip. Ayrýca, bu izitte, baþkiþi dýþýndaki tüm insanlar, geleceði görme engelli; yalnýzca þimdiyi görme yetisine sahipler. Dolayýsýyla, izleyici, geleceði gören baþkiþiyle deðil, görmeyenlerle özdeþleþiyor. Ortaya, amaçdýþý bir özdeþleþme düzeneði çýkýyor. Olay ise, inandýrýcý olmadýðýndan, izleyiciye, baþýndan sonuna dek, “ben gerçek yaþam deðilim, ben kurguyum” diyor. Bunun tersine, genel olarak, izleyici için en gerilimli olaylar, herkesin yaþayabileceði sýradan olaylarýn biçim deðiþtirip gerilim yaratmasýdýr. Bir durguyerinde (otopark) sýkýþýp kalan bir kadýnla, onun peþini býrakmayan bir güvenliði konu alan, ‘P2’ (2007 yapýmý) adlý izitin, sýradan bir izit olmasýna karþýn, seyirciyi germesinin nedeni budur. Durguyeri, birçoðumuzun hemen hemen hergün girip çýktýðý bir ortamdýr; ama geç saatlerde gerilim yaratýr. Durguyerinde geçen bir izit, “bu, benim baþýma da gelebilirdi” duygusu yaratarak, kendini izlettirir (gerçi, P2’de gerilen baþkiþi, bir kadýn olduðundan, bu, yalnýzca kadýn seyircilerin özdeþleþebileceði bir anlatý; dolayýsýyla, izit, kitlenin yalnýzca yarýsýna yönelik bir nitelikte). Göz izitinin, hastanede, inerçýkarda, aþevinde, evde ve yolda geçmesi, ortam özdeþleþtirmesi olgusunu güçlendiriyor; çünkü bunlar, ortalama izleyicinin bulunabileceði yerler. Olay, bu yerlerin yerine bir sarayda geçseydi; izleyici, baþkiþiyle daha az özdeþleþecekti.

Göz’de ve diðer birçok izitte baþarýyla kullanýlan bir gerilim öðesi, düþle gerçeðin birbirine girmesi. Kýz, düþten uyanýr; birkaç saniyeliðine rahatlar; yalnýzca düþtür bu; meðer deðilmiþ. Zaten “düþtür yaþam” dememiþ mi eskiler; ama sorun, yaþamýmýzýn kimin düþü olduðu. Birçok gerilim iziti, ayný zamanda izmenlik (detektif) izitidir. Baþkiþi(ler), gizemi çözmeye çalýþýr. ‘Göz’ iziti de, buna örnek. 

Göz izitinin özdeyiþi þu: “Bilimin açýklayamadýðý gerçekler vardýr” ya da “bilim, herþeyi açýklayamaz.” Ýzit, gizemci bir yaþam felsefesine sahip. Fukuyama’nýn zýrvalýklarýna inanýlan bir çaðda, gizemcilik, en çok para yapan felsefe. (Bu, parapsikolojinin, en çok para yapan psikoloji olmasý gibi bir durum. Adý üstünde: ‘Para-psikoloji’.) Nasýl olsa, bu yaklaþýmlar, “bilim, büyük anlatýlardan yalnýzca bir tanesi” diyor. Göz iziti, bilim düþmaný bir izit. Bu izit, bilimsel açýdan çekilseydi; kýz, korkmayý býrakýr; kendini insanlýðýn hizmetine sunardý. Böylece, geleceði görme, bilimdýþý bir olay deðil, bilimin kapsama alanýný geniþleten bir olay olacaktý. O zaman, bencillik içinde, yeniden görme engelli kalmayý istemeyecek; geleceði gören o gözlerle, insanlarýn yaþamýný uzatacaktý. Bu durumda, anlatý, gerilim öðesini de yitirmemiþ olacaktý.

Seçenek bir bitiriþ olarak, kýz, kendi ölümünü görebilirdi; bunu engellemeye çalýþýrdý ya da yaþamdan bezdiðinden, engellemeyip ölümü beklerdi. Öldükten sonra, önceki kýz gibi, o da, baþka bir kýza musallat olabilirdi. Ýkinci bir seçenek bitiriþte, kurtardýðý küçük kýz, baþka bir nedenle ölebilir ve baþkiþi, küçük kýzýn gözlerini alýp rahat ederdi; böylece, sorunu çözülmüþ olurdu. Otuz yýl sonra, ölümcül hastayken, ölümün görüntüsüyle yeniden karþýlaþýrdý. Olaylar geliþirdi. Üçüncü bir seçenek bitiriþte, baþkiþi de, gözü veren kýzýn yaptýðý gibi kendi canýna kýyardý ya da kendi canýna kýymak üzereyken, gözü veren, onu kurtarýrdý. Baþkiþi, canýna kýyarsa, özdeyiþ de deðiþiyor. Ýzitin özdeyiþi, bu durumda, “kýzýn katili, bilim” ya da “kýzýn katili, ruhsal gerçekleri yoksayan bilim(ciler)” olacaktý. Dördüncü bir seçenek bitiriþ, þöyle olabilirdi: Ýzitte, baþkiþi, çözüme dek ölülerden kaçýyor. Bu dördüncü seçenek bitiriþte, çözümden sonra, oynayýmlar (rol) tersine çevrilebilirdi ve ölüler, onu kovalayacaðýna, o, ölüleri kovalardý. Beþinci bir seçenek bitiriþte, baþkiþi, ölüm üstüne bahis oynayarak zengin olabilirdi. Sonu ölümle bitebilen oyunlar (örneðin yumrukoyunu (boks) ya da boða güreþi), bu yetiden, insanlarý öfkelendirmeden de para kýrabilmesini saðlayacaktý.

Baþkalaþým örgüsünün bir ürünü olarak, kýzýn bir diðer sorunu, bu ölümleri görme yetisinin açma-kapama düðmesine sahip olmamasý. Bu düðmeye sahip olsaydý, bu yetiyi istediði zaman kullanýr, istediði zaman kullanmazdý. Bu durumda, gözü verenin sýrrý çözüldükten sonra, izitin geriye kalaný, bu düðmeyi arama çabasýna ayrýlabilirdi. Hatta saðaltman, kýz için, bu düðme yerine geçecek, sinüzit ilacý türünden bir ilaç yazabilirdi.

Göz iziti üstünden, yalnýzca bitiriþi deðil, tüm kurguyu etkileyecek çeþitlemeler de yapýlabilir(di): Örneðin, Jose Saramago’nun ‘Körleþme’ adlý yapýtýna benzer bir kurguyla, herkesin ölüleri görebildiði bir toplumdan, onlarý bir kiþi dýþýnda kimsenin göremediði bir topluma geçiþ anlatýlabilirdi. Ayrýca, gözün açýlmasýnýn toplumsal boyutlarý iþlenebilirdi. Göz yerine, diðer dört duyuda da, benzer bir saðaltma iþlemi yapýlabilirdi. Bu saðaltma iþlemi ya da kimyasal deðiþim, bir kiþi için deðil, tüm toplum için olabilirdi. Herkesin ölümleri önceden görebildiði, ancak yalnýzca bir kiþinin göremediði bir dünya da, Göz izitindeki anlatý kadar, hatta ondan daha fazla gerilimli olabilecekti. Kulaktan gitmeyen sesler ve þarkýlar da baþka bir kurgu seçeneði olabilirdi. Bir baþka kurgu seçeneði þu olabilirdi: Gelecekte, cezalandýrma, kulaða ya da göze takýlan bir yonga (çip) ile olabilirdi ve suçlular ya da suçlu sayýlanlar, hep ayný görüntüleri görmeleri ya da hep ayný duyuntularý duymalarý saðlanarak cezalandýrýlabilirlerdi. Göz izitinde, bir bellek olarak göz, baþköþeye yerleþtiriliyor. Bir baþka çeþitlemede, bir bellek olarak baþka uzuvlar da ele alýnabilirdi. Örneðin, bir ölüden aktarýlmýþ olan ayak(lar), baþkiþi, istememesine karþýn, sürekli olarak bir yere gidebilirdi; baþkiþi, kendisine takýlan ayak(lar)la, uyurgezer olabilirdi. Göz izitinin baþkiþisi, bir kemancý. Göz yerine, el aktarýmý yapýlsaydý; eli, bilmediði þarkýlar çalabilirdi. Ya da kulak aktarýmý olsaydý, baþkiþi, bilmediði þarkýlarýn ardýndan giderdi; bu durumda, belki ‘Operadaki Hayalet’ gibi, hüzün ve gerilim karýþýmý bir izit ortaya çýkacaktý.

Göz iziti, beylik yapýlarla (kliþe) dolu. Hiç bir özgünlüðü yok. Birçok baþka izitten (örneðin Son Durak (Final Destination, 2000)) yamanmýþ bir bohça. Sonuç olarak, çok basit bir düþünceye, bir baþlangýca ve bir bitiriþe dayandýðý için ve benzer kurguya sahip izitleri de dikkate alarak, yüz üzerinden yirmi veriyoruz. Ýzle(t)meye deðmez. Yine de, izleyiciyi germekte az-çok baþarýlý olduðu için, sýfýr yerine yirmi verdik.