Vietnam'dan merhaba! Gezgin'in 'Cana ve Hubli Opera Librettosu' adlı kitabı Beyoğlu Pandora Kitabevi'nde ve kitap ağsayfalarında! http://www.pandora.com.tr/ urun.asp?id=157378
- Bu yazı, tatkaçırıcı/ oyunbozan (spoiler) içermektedir. Bu yazının izit (film) izlenmeden önce okunmaması önerilir.-
‘Temizleyici’ (Cleaner) (2007)’nin açkı sözleri, cinayet, ceset ve baba-kız ilişkisi. İzitin konusu, kısaca şu: İzit, emekli polis olan bir suç yeri temizleyicisiyle ilgili. Başkişinin işi, suç yerlerini, polis, bilgileri topladıktan sonra temizlemek. Birgün temizlik için bir iş geliyor; başkişi, bir eve gidiyor; evde kimse yokken kanları temizliyor; sonra evsahibinin onu evi temizlemek için görevlendirmediği ortaya çıkıyor; adam kendisine bu işi kimin verdiğini bulmaya çalışıyor. Kadının kocası kayıp; temizleyici, bunu bilmeden kanları temizlemiş. Polisten kuşkulanıyor; sonra katil, en yakın arkadaşı, 14 yaşındaki kızının vaftiz babası çıkıyor.
İzitte kullanılan olay örgüleri şunlar: - Çekişme örgüsü Temizleyici ile Hispanik izmen (dedektif) ve temizleyicinin vaftiz kardeşi arasında çekişme örgüsü var.
- Yoldan çıkma ve yasak aşk ikiz örgüsü Polisin sevgilisinin kocasını öldürmesi olayında, yoldan çıkma ve yasak aşk örgüleri var; ancak, bunlar, geriye bakışla verildikleri için ve bilmecenin yanıtlarını sunduklarından, neredeyse hiç işlenmiyorlar.
- Aşk örgüsü Babayla kız arasındaki, vaftiz babasıyla kız arasındaki ve vaftiz kardeşleri arasındaki ilişkiler, tensel olmayan aşk örgüsü örnekleri sunuyor.
İtilmişler örgüsü İzitteki genel akış, itilmişler örgüsüne de örnek olabilir; çünkü izitin sonuna dek, emekli polis, polis içindeki gizli hesaplaşmaların kurbanıymış gibi gösteriliyor.
Bilmece örgüsü Bu örgü, izitin ana örgüsü. İlk akla gelen sorular şunlar: “Katil kim? Temizleyiciyi kim tuttu?”
İzitin özdeyişi ise şu: “Kardeşine bile güvenme.”
İzitin dorukları/üçüncü sayfaları, şunlar: 1) Temizleyiciyi kim kiraladı? (Polis içinden birileri) 2) Bilmemkimden haber alınamıyor (Bilmemkime ne oldu? Öldürüldü) 3) Bilmemkim, evinde mi öldürüldü? (Evet) 4) Bilmemkim hanım soruyor: Temizleyici, evi temizledi mi temizlemedi mi? (Temizleyici, bilmemkim hanımın sorularını yanıtsız bıraktı; sonra açıkladı: Temizlemiş) 5) Temizleyici, gerçeği neden gizliyor? Temizleyici, katil mi? (Temizleyici, gizlediği gerçeği açıklıyor) 6) Bilmemkim, polis için tuttuğu gizli suç kayıtları için mi öldürüldü? (Hayır) 7) Katil, bilmemkimin vaftiz kardeşi olan polis mi? Poliste iç hesaplaşma mı var? (ilkine evet, ikincisine hayır) 8) Vaftiz kardeşi, adamın kızını kaçıracak mı? (kaçırmadı; baba, kızını kılpayı kurtardı) 9) Kız(ı, babasına silah doğrultan) vaftiz babasını öldürdü. (Buraya, baba-kız ilişkisiyle ilgili ek-doruklar da konabilir; örneğin, kızın sinirlenip odasını darmadağın edişi. Ama bunlar asıl olaylar olmadıkları için, burada dökümlerini yapmıyoruz.)
Bu, az olaylı ve bilmece örgülü bir izit olduğu için, doruklar, olayların üstünden değil, soruların üstünden gelişiyor. İzitte iki kez yanlış sezdirme öğesi kullanılıyor; polis içi hesaplaşmayla ilgili gazete kesikleri gösteriliyor. İzitte, kökleşik (klasik) izmenlik anlatılarında olduğu gibi, az olay, çok eşkonuşma var. Temizleyici, işin içyüzünü gizlemek zorunda olduğu için, fazla heyecan öğesi yok. Açılış, ben-diliyle. Temizleyici, işini anlatıyor. Bu açılışın, izleyiciye bu az bilinen mesleği tanıtmak için kullanıldığı belli. Daha sonra o-diline geçiliyor. İzitin sorusu, birçok bilmece izitinde olduğu gibi, erken geliyor: “Temizleyiciyi adamın karısı kiralamadıysa kim kiraladı?” Tehdit/gerilim öğesi, başkişinin kızına odaklanıyor: “Kız, babasının başına gelenler nedeniyle zarar görecek mi?” İzitte, 14 yaşındaki kızı ve ölüyü saymazsak, hiç iyi kişilik yok. Başkişi, polisliği sırasında yolsuzluğa batmış bir kişilik; vaftiz kardeşi, başkişiden daha temiz görünüyor, yasak aşk için sevgilisinin kocasını öldürmesi dışında. Vaftiz kardeşleri arasındaki gariplik, kardeşin başkişiyi cinayet zanlısı konumuna getiren davranışlar sergilemesi. Yoksa, başta, adam öldürdüğünü söyleyip temizleyiciden yardım isteseydi; belki başkişi, ona yardım bile edebilecekti. Bugüne bugün vaftiz kardeşi değiller miydi... Temizleyicinin, sonunda kendi evini temizlemesi, kendine gönderme yapan dizgelere benziyor. Kendi saçını da kesen saçkesimci gibi...
İzitte ağırlıklı öğe, olay; yine de az olay var, ama bunların herbiri, uzun tutuluyor. Siyah Giyinen Adamlar 2’de ise çokça olay vardı ve herbiri, kısa kısaydı. Buradan çıkarılabilecek sonuç, Temizleyici’nin düşük hızlı olduğu. İzmenlik anlatılarının özdeşleşmeyle ilgili bir açmazı var. Bu açmaz, 20. yüzyılda artan okuma-yazma oranlarıyla ilgili: Yüz yıl önce, izmenlik romanları patlama yaptığı sıralarda, okurların çoğu, eğitimliydi. Bugün okuma-yazma oranları yüksek olsa da, okurların çoğu, eğitimsiz. İzmenlik romanlarının yüz yıl önce patlama yapması doğal; çünkü çoğunluğu eğitimli olan okurlar, zekalarını kullanıp cinayeti vb. bulmaca çözer gibi çözmekten hoşlanıyordu. Oysa bugün, zeka gerektiren izitleri çok az kişi izliyor. Zekayı çalıştıranlar yerine, bedeni çalıştıran izitler yeğleniyor. Peki bu durumda, bir izmenlik iziti, geniş kitlelere nasıl ulaştırılabilir? İzite duygusal sos katılarak. Temizleyici’de tam da böyle yapılıyor. Baba-kız ilişkisinin, izite bilinçli olarak konulduğu belli. Böylece, zeka gerektiren izitlerden hoşlanmayan çoğunluk da, bu ‘babalık dramı’yla anlatıya kilitleniyor. Dolayısıyla, izitle özdeşlik kurabilecek kesim, babalar. Bu da, çok sayıda izleyici anlamına geliyor. İzitteki başkadın, sonlara dek iyi bir kadın olarak gösteriliyor; o, kadın izleyicilerin özdeşlik kurabileceği bir kişilik. Ancak, sondaki kötücül dönüşle, izleyici kadınlara, kendileriyle ilgili kötü bir izlenim verilmiş oluyor; bu nedenle, bu izitin sonunda, kadın izleyicilerin rahatlamış olarak ayrıldıklarını sanmıyoruz. İzit, çocuklar için çekilmediğinden, başkişinin kızıyla ilgili özdeşlik düzeneğine girmiyoruz.
Sonuç olarak, izit, daha önce çekilmiş binlerce izmenlik izitindeki kalıpları kullanıyor. Ancak, bu kez, bir izmen ya da bir uzman yerine, az bilinen bir mesleği öne çıkarması dolayısıyla dikkat çekici. Bu nedenle, yüz üzerinden sıfır yerine kırk veriyoruz ve “izle(t)meye değmez” diyoruz.
Görsel Sanat Eleştirileri 
